سائیں غلام محی الدین ہزاروی تے چا ر بیتہ

سائیں غلام محی الدین المعروف سائیں غلام دین ہزاروی داتعلق ایبٹ آباد سے مشہور قصبے نواں شہر نال ایہا۔ اے قصبہ ایبٹ آباد توں 7کلو میٹر مشرق دی طرف مری روڈ تے واقع اے۔ سائیں بابا جی کا مزار پر انوار لکھ پتی چوک بچ محلہ قلعہ بچ اے۔ جتھے لوک آندن تے اپنی دعاواں تے مراداں پاندن۔ بابا جی ہونڑاں دے سالا نہ عرس سے سارے پاکستان تو لوک آندن تے انہاں دا کلام گایا جلدے وے آج کل انہاں تے پڑپوترے پیر صاحبزادہ شجاع الدین مد ظلہٰ مسند نشین ہن۔ سائیں باباجی دا سال پیدئش ۱۸۵۱ ء اے تے سال وصال ۱۹۳۶ ء وے۔
سائیں غلام محی الدین ہونٹریں دا تعلق قریش خاندان نال اے تے آپ دا شجرہ نسب حضرت عمر فاروقؓ نال جل ملدے وے۔ شجرہ نسب بابا جی ہونڑاں دی اولادی کول اے۔ سائیں بابا دے والدتے دادا وی ولی اللہ گزرن تے انہان دے دادا جی دا مزار میرا مندر وچھ بچ اسے تے لوک اج اس مزار تے حاضری دیندن۔سائیں غلام دین تے سب توں پہلاں حیدر زمان حیدر سنٹر کم کیتا وے۔ انہاں دی ا س کتاب دا ناں ”سوداگر اس بازار دا“اے۔ اس کتاب سنڑ ہی اس عظیم صوفی ہندکو شاعر آں سب توں پہلوں متعارف کرایا وے۔سائیں ہونڑاں دا کلام وی بڑی محنتاں نال جائیوں جائیوں جل جل کے جمع کیتا نے تے آپنڑی اس کتاب بچ نقل وی کیتانے۔سائیں بابا جی دی شہرت دو حوالیاں نال اے اول اے کہ اوہ آپنڑے زمانے دے قلندر اے تے دین اسلام دی تبلیغ تے معاشرے بچ اسلامی اقدار دی ترویج دا فریضہ نبھایا نے۔ دوہا انہاں دا حوالہ انہاں دے چا ربیتے ہن۔سائیں بابا دا تعارف کراندے ہو یوں پروفیسر بشیر احمدسوز لخدن:
”سائیں غلام دین۔۔۔۔ ہند کو زبان کے پہلے صوفی شاعر کی حیثیت سے ہمارے سامنے آتے ہیں۔آپ اپنے عہد کی ایک روحانی شخصیت تھے۔
اپنے مصفا کردار اور تقویٰ کی بنا پر نہایت عزت و احترام کی نظر سے دیکھے جاتے تھے۔ ان کا کلام معرفت الہی کے رنگوں سے مزین ہے۔ آپ کے
چار بیتوں میں قرآن و حدیث کے کئی اہم نکات اور مسائل ملتے ہیں۔“ (۱)
سائیں غلام دین ہزاروی نے ۸۵ سال عمر پائی تے ساری عمر امر بالمعروف ونہی عن المنکر دا کم کتیا وے۔ سائیں باباجی سنٹر اس کم اسطے آپنڑیں شاعری تو کم کدا وے۔ انہاں دی شاعری دا مطالعہ انہال دے وسیع المشربی، خوش عقیدگی تے ملنساری نال نال لوکاں دی اخلاقی تے روحانی تربیت د اپتا دی دیندااے۔ شاعری بچ معاشرتی برائیاں دی نشاں دہی، آخرت اسطے محنت، برائیاں کو لوں بچڑین دا پیغام رخدی اے۔ انہاں دی شاعری اور سوانحی حالات دا واحد تے متعبر حوالہ کتاب ”سوداگر اس بازار دا“ مرتب حیدر زمان حیدر اے۔ جنجو حالی دی ’یار گار غالب“ نے غالب دے قد کا ٹھ دا پتا لوکاں دتا وے انجو ہی حیدر زمان حیدر دی اس کتاب نے اس گمنام قلندر دی شخصیت اور شاعری آں منظر عام تے آند ا وے۔سائیں بابا جی دے چار بیتے تے تبصرہ کر دے ہویوں نیاز سواتی نے لخیا:
”سائیں غلام دین مرحوم نے اس زمانے میں ہندکو کی خدمت کی جب ہندکو کو پورے طور پر درخواعتنا نہیں سمجھا جاتا تھا۔حقیقت یہ ہے
کہ سائیں غلام دین کا عارفانہ کلام ہندکو شاعری میں خشت اول کی حیثیت رکھتا ہے اور ہندکو کلاسیک میں بڑی اہمیت حاصل ہے“۔ (۲)
انہاں دی شاعری موضوعاتی اعتبار نال تے خاص ہے ای، اس دی ہیئت چار بیتے دی اے۔ چار بیتے دی تعریف کردے ہویوں صوفی عبدالرشید لخدن:
”چار بیتے دے نائیں اتوں شاید لوک ایہہ قیاس کرنٹر جے ایہہ صنف چاربیتیاں یا چارشعر اں (مصرعیاں) تے مشتمل اے۔ ایہہ گل نہی
ایہہ ہک طویل نظم دی طرحاں اے جس بچ شعراں دی تعداد مقررنہیں۔ اس طرحاں اس دی ہیت یا شکل وی معین نہیں۔ شاعر اس بچ بند دا
اہتمام کر کے واقعے دے کسے پہلودا تاثر وی ابھار ہکدے تے اس توں آزاد رہ کے وی اپڑیں جذبات دا اظہار کر ہکدے۔ ہک گل
ضروری اے چار بیتہ اپڑیں خاص وزن بچ ای آکھیا جلدے۔ایہہ گل سامڑیں رخنڑیں چاہی دی اے ایہہ گا نڑیں دی چیز اے جس نال دپھ
دا استعمال ضروری اے۔“(۳)
اس صوفی عبدالرشید دی چار بیتہ دی شکل دی تعریف تو اے گل سمجھ آندی اے کہ چار بیتہ چار مصرعیاں دی صورت بچ نہیں ہونداں بلکہ مختلف بنداں دی صورت بچ لخیا جلدے۔ نالے اس دا وزن وی آپنڑاں ہونداں رباعی نالوں،اساں ہر وزن بچ لخنے دی آزادی وی نہیں۔ مثنوی نالوں طویل نظم دی شکل ہوندے۔ چاربیتے بچ مضمون دی وی کوئی پابندی نہی کہانڑی لخو یا کوئی وعظ نصیحت وی ہو ہکدی اے۔حیدر زمان حیدر چاربیتے دے بارے بچ لخدن:
”ہندکو زبان دیاں شاعراں نے نویں نویں تجربے کیتے نے چار بیتےدی ہیئت بچ تبدیلیاں آندیاں تے چار مصر عیاں یا چار شعراں
دی کسی وی قید آں قبول نہیں کیتا۔ ہزارہ ڈویثرن دے دور دریڑے دے گرانواں بچ ہنڑوی ایہجے شاعر موجود نیں جیہڑے اپڑاں تے
پرانڑیں ہندکو شاعراں دا کلام چار بیتے دیاں محفلاں بچ دپھ نال گا کے سنڑ اندنیں۔ جنہاں بچ زیادہ کلام ہندکو دے صوفی شاعر حضرت
سائیں غلام دین قادری دا ہوندا اے۔“ (۴)
سائیں غلام دین دے چار بیتے فنی اور فکردے اعتبارنال ہک اعلیٰ تے ارفع مقام رخدن۔ سائیں باباجی آپنڑے چار بیتے دپھ مار کر کے آپ گاندے وی ہوندے اے تے گانڑ سنڑدے وی ہوندے۔ چاربیتے نے فکری پہلو تے گل کت کر دن حیدر زمان حید تے آخدن:
”چار بیتے بچ مضمونان دی رنگار نگی ہوندی اے۔ مرکزی خیالآں سامڑیں رکھدیاں ہویوں شاعر کسی وی واقعے دے
آں ابھار سکدے نیں بہاردر قوماں دے جنگی کارنامے، قصے کہانڑیاں رسم و رواج تے معاشرتی حالات توں علاوہ مذہبی تے
تاریخی واقعات آں وی چار بیتے دی شاعری بچ آندا گیا وے۔ مخولیاتے ہجویہ چار بیتے وی خاصی شہرت رکھدے نیں۔“ (۵)
سائیں ہونڑاں دے چار بیتے اسلامی تعلیمات اور قرآنی موضو عات رخدے نے۔ راہ حق دی جانب مریدین آں بلاندے تے تزکیہ نفس کردے ایہے۔سائیں اپنا وعظ تے پیغام آں اپنڑی شاعری بچ پیش کر کے لوکاں تک پونچایا وے انہاں دے ہتھاں تے ہندوؤں تے عیسائیاں وی اسلام قبول کیتا وے تے مسلماناں انہاں دے دعوت تے کن تہریا وے تے اپنڑیاں زندگیاں سنواریاں نے۔ اج وی انہاں دی تعلیمات خواص و عوام اسطے مشعل راہ ون۔
چار بیتا اپنے آہنگ میں خاص لے اور سردا حامل اے تے گائیکی دے تقاضوں دے نال نال آپڑیں سنڑے والیاں دے مذاق، ذہنی سطح اور فہم دے درجہ دے مطابق وی ہوندن۔ سائیں غلام دین دے چار بیتے پڑھوتے حظ اٹھا ؤ۔
سرنامہ
چھوڑ دے مندہ کم وابندیا، دیکھ اپڑیں مڑ یاداں نال
دوز خاں دیاں عذا بال نال
چھوڑ مندے کم جے بندیا تختے اتے پاسن نی
اتھے سارے چیتے آسن نی
تاں منیں اشکلا کوزہ سر دے اتے پاسن نی
کھڑ منجی تے لٹاسن نی
ہک کفنی دوئی چادر، بندیا یا جل توں اپڑیاں دا جاں نال
دوزخاں دیاں عذاں نال
٭
عملا والے جاسن پئے عاجزہ غوطے کھاسن اپڑیاں کیتیاں تے شرما سن
کے دیسن جواب جے آخر ہوسن بہوں ڈاہڈ ے خراب شاگردا ڈٹھی خواب
ہوسی ڈاہڈی خرابی ہک بندہ ترابی ملسی توڑاں دی رکابی
اگاں وی اوہ جلسن پئے سدھے راہے تو پہلسن اگے نیکیاں بدیاں تلسن
اگے لگیا دے میزان سب جہاں اوتھے اہلکار ہوسی جے مسئلے دے نال ظاہر ہوسی
٭
ہیں تو مسلمان کدے نہ منڈایا کر توں داڑھی ایہہ گل جے کر دے ڈاہڈی
ایہہ رسم ہے بچ شرع دے سنیاں واسطے ماڑی تو سنٹر نصیحت اساڈی
ہک ایجا دیہاڑ ا ہوسی تو جلسیں بچ اجاڑی پٹکا پیسی تیری کھاڈی
کیاں اتے رل کے مٹی پانڑی سکیاں پہائیاں جہاں دا بہوں بساہ ہوسی

اس کلام آں حیدر زمان حیدر نے خاص محنت اور لگن نال میریاں، بانڈیاں تے گراواں گراواں پھر کے جمع کیتا وے تے نال نال آپنڑی کتاب بچ انہاں لوکاں دے ناں بھی دتے نے جہاں کولوں کلام تہایا وے۔ حیدر زمان حیدر دی محنت اور کاوش آں خراج تحسین دیندے ہویوں پروفیسر صوفی عبدالرشید لخدن:
”جناب حیدر زمان حیدر کی مسلسل محنت اور لگن کے نتیجے میں سائیں مرحوم کے کلام کی جمع و ترتیب اور اشاعت ممکن
ہوئی۔ حیدر زمان حیدر نے اسے کتابی صورت دی اور بڑی محنت سے سائیں علیہ رحمت کے کوائف حیات بہم پہچائے۔“ (۶)
سائیں غلام دین دا مختصر جا تعارف اور انہاں دے کلام تے نہایت مختصر گل کت اس مضمون دا موضوع ایہا۔ مقصد ایہہ سی کہ اس عظیم صوفی شاعر دی تعلیمات آں عام کرنڑے تے اس آں عام لوکاں تک پوہچانڑا لازمی اے تا کہ اسی ہندکو زبان دے بولنے والے اپنڑے اس عظیم صوفی شاعر تے فخر کرنڑہور آنے والیاں نسلاں دس ہکاں کہ ہندکو شاعری آن بیسویں صدی بچ ہک کلاسک اور استادشاعر ملیا وے جس دا کلام اج وی گایا اور پڑھیا جلدے۔ نالے چار بیتے دے فن دا وی کہ ہندکو دی شاعری بچ ماہیا اور گیت دے نال اس چار بیتے دی صنف دا اعلیٰ درجے دا کلام موجود اے۔
حوالہ جات
۱) پروفیسر بشیر احمد سوز، ہزارہ ہندکو زبان و ادب کی تاریخ، ادبیات ہزارہ ایبٹ آباد،۹۰۰۲ ص۸۴۱
۲) نیاز سواتی، روزنامہ مشرق مورخہ ف۵ فروری ۶۸۹۱
۳) صوفی عبدالرشید پیش لفظ ہندکو چار بیتے دے انگو رنگ ندارے از حیدر زمان حیدر مصطفائی پریس ایبٹ آباد ۰۸۹۱ ص ۴
۴) حیدر زمان حیدر، سوداگر اس بازار دا، ہندکو ادبی چر گہ ایبٹ آباد، ۸۸۹۱ء ص ۰۲
۵) حیدر زمان حیدر مشال ہندکو ادبی جرگہ ایبٹ آباد ۳۹۹۱، ص ۳۱
۶) صوفی عبدالرشید ہزارہے کے ہندکو لوک گیت ہندکو لینگویج بورڈ پاکستان ۵۱۰۲، ص ۶۸

2 Responses

  1. آج 5 دسمبر 2020 راتی پی ٹی وی نیشل تے کوئی پروگرام لگیا سی اس اچ سائیں غلام دین مرحوم ہندکو دے شاعر تے گہل ہورہی سی بجلی دی لوڈشیڈنگ نے مزہ کرکرہ کردتا آیا کہنٹے دو بعد پھر انٹرنیٹ دی مدد نال اے خزانہ لبا وے…
    ما شاء اللهَ لکھنڑیں والے نے سمندر نوں کوزے اچ بند کیتا ہویا وے
    میرا تعلق پشور شہر نال اے ہندکو دی ترقی و ترویج وسے فیس بک تے پشوری گہل کتھ فیملی دی شم بالی ہوئی اے جتھے نوی نسل نال ہندکو بولی جاندی اے تے سئنیر ممبران سی پشور ،ہری پور، ایبٹ آباد، کوہاٹ تے دیگر او علاقے جتھے ہندکو بولی، لکھی تے پڑھی جاندی اے اس تے معلومات لیتیا جاندیاں وون
    اگر اجازت ہووے تا اس تحریر چو کجھ حصہ کاپی کرکے اپنڑے گروپ وچ لگا لیواں.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *